Ankizy milalao eny an-dalambe ao Damaskosy, Syria,  ravan’ny ady. Sary tsy misy daty nalain’i Baraa Obied tao amin’ny Pexels.

 Fanadihadian'i Angela Joyce

Ireo zavamisin'ny ady mbola tsy vita manerana izao tontolo izao, toy ny ady ankehitriny any Okraina, ny fifandonana Iran–Israel–Etazonia, na ny krizy maha-olona mahatsiravina ao Gaza, samy mampiseho avokoa ireo fa tsy voafetra ho eny am-bava ady ihany ny ady. Iadiana isaky ny lalana izany, isaky ny tokotanin-tsekoly, eny isa-tokantrano aza.

Mameno ny lohatem-baovao farany ny ady, saingy any ambadika any, ny olon-tsotra, indrindra ny sivily sy ny ankizy, no tena mijaly indrindra. Ohatra amin’izany ny tranga iray tao Gaza, zazakely vao 21 volana izay naverina tamin’ny fianakaviany mbola maratra nolazain'ny dokotera fa misy idiran'ny fampijaliana. Mizaka takaitra maharitra eo amin’ny fihetseham-po, ny vatana, ary ny fivoarany ara-tsaina sy ara-piainana, ireo ankizy ao amin’ireo faritra misy ady.

Matetika ireo vokatra hita maso ihany no isain'ireo vondrom-piarahamonina iraisam-pirenena, toy ny fahafatesan'olona sy faharavan-tsekoly fa manaraka ny ankizy mankany amin'ny fahalehibiazany manontolo kosa ny ratra ara-tsaina, sy ny fifindra-monina an-tery, ary ny fahaverezan-toky.

Ratran-tsaina, famantarana voalohany milaza mialoha ny fahasarotana atrehin'ny ankizy any  amin'ny faritra misy ady

Mampalahelo anefa fa matetika atao ambanin-javatra ny fahasalamana ara-tsaina, indrindra indrindra any amin’ireo faritra feno herisetra. Fototra manan-danja amin’ny fanampiana ireo ankizy mba ho sitrana sy hanangana indray ny fiainany, ny fandraisana an-tanana sy ny fiatrehana araka ny tokony ho izy io ratra ara-tsaina io.

Mihamaro hatrany ireo manampahaizana milaza fa tokony ekena sy raisina ho krizy ara-pahasalamam-bahoaka maneran-tany ny ratra ara-tsaina ateraky ny ady.

Iray amin’ireo fomba ampiasain’ny matihanina miara-miasa amin’ny ankizy, toy ny sampan-draharaha fiarovana ny ankizy ny manombana ny toetoetry ny ankizy miditra hokarakaraina ary ny fomba fanohanana mety indrindra dia amin'ny alalan'ny fitiliana ireo Adverse Childhood Experiences (ACEs).

Hita anatin’ny fitiliana ny fanontaniana tahaka ny : “Efa nisy fotoana ve ianao tsy nahazo sakafo, rano, na fialofana? Efa very mpiahy iray na maromaro ve ianao noho ny aretina, fonja, na fisaraham-panambadiana? Efa niaina herisetra avy amin’ny olona ao anaty fianakaviana ve ianao? Ary efa nisy ve fikasàna ara-nofo tsy nirina nataon’olon-dehibe taminao?”

Misy folo ny fitambaran'ny fanontaniana. Ampiasaina ireo hanavahana ny halalin’ny ratra niainan’ny ankizy iray, ary efa ampiasain’ny mpiasa sosialy sy ny psikology any Etazonia amin'izao fotoana izao.

Raha misy olona miaina ACEs intelo na mihoatra, mety hahazoany olana ara-tsaina toy ny PTSD, fahaketrahana, tebiteby, fikasana hamono tena, ary fidorohana zava-mahadomelina. Mety hiteraka olana ara-batana koa izany, anisan’izany ny homamiadana, tosidrà ambony, ary ny aretim-po.

Miaina ACEs intelo na mihoatra ny 1 amin’ny olona 10 any Etazonia. Izany dia ambany kokoa raha oharina amin’ny 1 amin’ny ankizy 6 maneran-tany izay miaina ao anatin’ny faritra misy ady, ka miatrika ACEs maro amin’ny fotoana iray.

Mihoatra lavitra noho ny olana maha-olona tsotra ny fiantraikan’ny ady eo amin’ny lafiny ara-tsaina, rehefa ampahany lehibe amin’ny ankizy maneran-tany no iharan’ny ratra ara-tsaina miverimberina.

Antontanisan'ireo ankizy monina any amin’ireo faritra anaty ady eto amin'izao tontolo izao

Eran'izao tontolo izao, mbola miaina mivantana ny voka-dratsy mahatsiravina ateraky ny ady ny ankizy.

Any Okraina, an’arivony ny ankizy namoy ny ainy na naratra, ary an-tapitrisany no voatery nitsoa-ponenana hatramin’ny nanombohan’ny ady, ka mamela fianakaviana maro hiezaka hanarina ny fiainany andavanandro ao anaty ampitso mbola tsy hay.

Any Azia Andrefana, vao mainka nanampy trotraka ny toe-draharaha efa marefo ao aminy ny ady vao haingana izay nahitana an’i Iràna. Araka ny tatitra, ankizy an-jatony no namoy ny ainy sy naratra nandritra ny daroka baomba, ireo fanafihana sekoly sy faritra sivily izay mampiteraka ahiahy lehibe eo amin’ny lafiny maha-olona.

Ao Gaza, nanambara i James Elder, mpitondratenin’ny UNICEF, fa io faritra io no “toerana mampidi-doza indrindra eto an-tany ho an’ny ankizy.” Koa satria ankizy efa an’aliny maro no namoy ny ainy sy naratra, raha an'hetsiny kosa no voatery nandao ny fonenany ary miatrika toe-javatra maha-olona tena sarotra amin’izao fotoana izao.

Any Sodàna, ankizy an-tapitrisany ihany koa no voatery nandao ny taniny noho ny fifandonana mbola mitohy, ka sarotra amin’izy ireo ny lalàna ahitàny sakafo, fanabeazana, fitsaboana, na toeram-ponenana azo antoka.

Ho an’ny ankizy miaina ao anatin’ireo krizy ireo, tsy zava-miseho lavitra hitan’izy ireo amin’ny fahitalavitra fotsiny ny ady, fa zary lasa toe-javatra miantraika aminy mivantana, ary mifehy sy mamaritra ny lafiny rehetra amin’ny fiainany

Fanasitranana

Ny vaovao mahafaly dia ny hoe manana hery sy fahazakàna ny ankizy.

Misy anton-javatra sasantsasany afaka mampihena ny fiantraikan’ny ratra ara-tsaina, ary ny mahomby indrindra amin’izany dia ny fisian’ny mpikarakara iray tsy miovaova, eo akaiky, manohana ary mampitony.

Isika, amin'ny maha olon-dehibe dia mihena ny fahafahana ary mamadika ny fiantraikan'ny fitsarana sy fangirifiriana niainana fahatanora.

Indrisy anefa fa maro amin'ny ankizy any amin’ny faritra iharan’ny fifandonana no efa namoy ny iray na ny roa amin'ireo mpitsabo teo amin'ny fiainany, ka mahatonga azy ireo ho marefo kokoa manoloana ny voka-dratsin’ny sedra nangidy tamin’ny fahazazana (ACEs).

Tsy voatery midika ho fiverenana amin’ny laoniny na ‘fahasitranana haingana, ny faharetan’ny ankizy efa niaina ratra ara-tsaina.

Lasa sarotra ny mamaritra mazava ny “laoniny”, rehefa miangona ireo sedra mangidin'ny fahazazana maro toy ny fahaverezan-trano, fananana, olon-tiana, na ratra ara-batana na ny maro hafa.

Mihevitra ireo manam-pahaizana matihanina maro eo amin’ny sehatry ny ratra ara-tsaina misahana ny ankizy, fa tena azo trandrahina kokoa ny hevitra antsoina hoe “mampisy dikany”, izay ahafahan’ny olona maka heviny avy amin’ny traikefany, mahatakatra ny fiantraikany aminy, ary manangana fomba handrosoana amin’ny hoavy.

Mitaky fanohanana ara-tsaina matetika ity dingana ity, tontolo iainana milamina, ary tambajotra eo anivon’ny fiarahamonina, izay ahafahan’ny ankizy manomboka manorina indray ny fahatsapany ny tenany ho misy mpiaro sy ho isan’ny vondrom-piarahamonina.

Ireo andraikitra iombonana ho fiarovana ny fahazazana

Raha dinihina ny ady mitranga amin’izao fotoana izao, na jerena ireo fomba hisorohana ny mety ho fifandonana hoavy, antony iray no mitoetra ho mazava: tsy maintsy arovana amin’ny vesatry ny herisetra ny ankizy.

Tsy voatery ho taranaka very akory ny ankizy iray, lehibe tao anaty tontolo iainana misy ady. Raha omena fitoniana, fanohanana ary fahafahana izy ireo, dia afaka mitombo ho lasa mpitarika, mpamorona, ary mpiaro ny fandriampahalemana rahampitso. Na izany aza, tsy afaka manatanteraka izany irery izy ireo.

Tsy mifarana amin’ny fanarenana fotodrafitrasa ihany ny andraikitry ny vondrom-piarahamonina iraisam-pirenena, fa miitatra hatrany amin’ny fanampiana ireo ankizy hanorina indray ny fahatsapany fa voaaro izy, ny filaminany ary ny fanantenany.

Tsy voafetra ho an’ny governemanta sy ny rafitra iraisampirenena ihany ity andraikitra ity, fa tonga hatrany amin’ny mpanabe, ny mpiasan’ny asa maha-olona, ny mpitarika eo anivon’ny fiarahamonina, ary ny olom-pirenena tsotra.

Anisan’ny fomba ahafahan’ny tsirairay mandray anjara amin’ny tsy hamelana ny ankizy hitondra irery ny vesatry ny ady; ny fanohanana ireo hetsika manome fanabeazana, fikarakarana ara-tsaina, ary tontolo iainana milamina ho an’ny ankizy voakasiky ny fifandonana. Ny fanentanana sy fiarovana politika miaro ny sivily; ary ny fanarahamaso sy fahafantarana ny krizy maha-olona.

Tsy refesina amin’ny trano rava na faritany very ihany ny tena lanjan’ny fifandonana. Fa amin’ny fahazazana voavolavolan’ny herisetra sy amin’ny andraikitra iombonana hananantsika amin’ny fiarovana ireo taranaka mitombo ao anatin’ny aloky ny ady.