Sary avy amin'i Chad Madden ao amin'ny Unsplash. (Fampiasana malalaka).

Ho an’i Kgomotso Modise, mpanao gazety Afrikana Tatsimo misahana ny raharaham-pitsarana sy ny fitsarana heloka bevava, zary efa lasa zava-misy iainana andavan’andro ny fanaratsiana sy fanenjehana an-tserasera. “Tena feno faniratsirana ara-nofo ireo teny ampiasaina,” hoy izy nanazava tamin’ny Global Voices nandritra ny resadresaka iray, sady nanamarika fa ny mpiara-miasa aminy lehilahy izay maneho hevitra mitovy aminy dia tsy miatrika fanararaotana mitovy amin’izany velively. Matetika dia asiana fanavakavahana ara-nofo sy hatao tsinontsinona ny heviny. Rehefa namoaka lahatsoratra nanakiana ny famonoana ivelan’ny lalàna tao amin’ny fireneny izy, dia vao mainka nihamafy ny fanafihana: nisy mpanely fankahalana naka ny sarin'ny fahazazany avy tao amin’ny kaontiny Facebook ary namoaka izany niaraka tamin’ny fandrahonana herisetra ara-nofo nihatra taminy sy tamin’ny zana-drahavaviny mbola tsy ampy taona.

Saingy tsy mijanona amin’ny mpanao gazety tsirairay fotsiny ny fahavoazana aterany. Araka ny tatitra momba ny loza ateraky ny heloka an-tserasera aty Afrika taona 2025 navoakan’ny Interpol. Mihoatra ny 30 isanjato amin’ny heloka bevava rehetra voatatitra any Afrika Andrefana sy Afrika Atsinanana no heloka an-tserasera. Ny roa ampahatelon’ireo firenena afrikanina mpikambana nohadihadiana dia nilaza fa manasaka na manakatra avo amin’ny heloka bevava rehetra ny heloka mifandraika amin’ny aterineto, ka isan’ny fandrahonana be tatitra indrindra ny fisolokiana an-tserasera, ny rindram-baiko sandoka, ny fanodikodinam-bola amin’ny alalan’ny mailaka ara-barotra, ary ny fampijaliana ara-nofo nomerika. Ankehitriny, mahatratra ny mpisera tsotra, ny andrim-panjakana ary ny tolotra fototra ilaina amin’ny fiainana andavanandro ireo fandrahonana nomerika ireo, ka mamorona tontolo iray ahafahan’ny fampitahorana sy ny votoaty manimba miparitaka mora foana.

Manerana an’i Afrika, nanangona porofo momba ny fanorisorenana sy fanaraha-maso an-tserasera mitohy ataon’olona sasany amin’ireo vehivavy mpanao gazety ny Reporters Sans Frontières. Nilaza izy ireo fa zary lasa sakana lehibe amin’ny fahalalahan’ny asa fanaovan-gazety ny herisetra an-tserasera. Tonga amin’izao fotoana izao ny 16 Andro Iadiana amin’ny Herisetra Miorina amin’ny Maha-lahy sy Maha-vavy (25 Novambra – 10 Desambra), fotoana iray mampiseho fa mitovy lanja amin’ny herisetra ivelan’ny aterineto ny fahavoazana ateraky ny herisetra an-tserasera amin’ny fiainam-piarahamonina. Iharan’ny fankahalana sy faneriterena ireo vehivavy miteny momba ny raharaham-bahoaka, miasa amin’ny asa fanaovan-gazety, na mandray anjara amin’ny fiainam-pirenena ary mitombo izany ka manakana azy ireo tsy handray anjara feno amin’ny fiarahamonina.

Manamora ny herisetra amin'ny ampahany ny Herisetra miankina amin'ny mahalahy na vavy amin'ny teknolojia

Nanangana ny podcast Digital Dada aho, nanana tanjona hanangana sehatra ahafahan’ny vehivavy mpanao gazety mizara malalaka ny traikefany. Avy amin’ny resadresaka nifanaovana tamin’ny mpiara-miasa maro no nahitana fa ny herisetra an-tserasera dia anisan’ireo endrika herisetra mifototra amin’ny lahy sy vavy mitombo haingana indrindra ao Kenya sy manerana an’i Afrika. Miseho amin’ny endrika fandrahonana, fihazana anjotra, fisandohana na fangalarana kaonty, fanelingelenana amin'ny farahamaso, ary fikirakiràna  votoaty natao hahamenatra na hampanginana ny vehivavy izany.

Samy efa niatrika herisetra an-tserasera avokoa ireo mpanao gazety rehetra noresahiko. Miovaova ny endriky ny fanafihana, manomboka amin’ny fanorisorenana kendrena sy ny do-tandroka an-tserasera, ka hatramin’ny fampielezan-kevitra fanakorontanana voarindra sy fanafihana lalina mifototra amin’ny mahalahy sy vavy. Mahatonga azy ireo ho mora lasibatra manokana, ny fahitana maso azy ireo amin’ny maha-vehivavy eo amin’ny haino aman-jery ; hany ka mahatonga ny fisiany an-tserasera ho sehatra iray ahitana matetika fankahalana sy fanilikilihana ny vehivavy.

Mampihoronkoditra ny fihamafisan’ity tranga ity. Araka ny fampitandreman’ny UN Women, izay manomboka kely eo amin’ny efijery, hafatra, fanehoan-kevitra, na lahatsoratra iray ; dia mety hivadika ho andiam-pandrahonana sy herisetra miseho amin’ny tena fiainana. Maka sary tsy nahazoana alalana, fanambaràna diso miparitaka ao anatin’ny segondra vitsy, arahi-maso amin'ny toerana aleha, ary fitaovan'ilontsaina arafitrolombelona ampiasaina hamokarana angom-baovao tsy marina natao hanalam-baraka sy hampanginana ny vehivavy.

Noraketiko ny voka-dratsiny. Mpilaza vaovao fahitalavitra iray nizara fa nanomboka nanampim-bava tena izy noho ny tahotra fitohizan'ny herisetra. Ny iray hafa kosa nanambara fa nitady fitsaboana ara-tsaina izy taorian’ny fanafihana an-tserasera mihoa-pampana. Misy ihany koa no nilaza fa niitatra mankany amin’ny vadiny sy ny zanany ny fanafihana. Maro amin’ireo mpanao gazety no nandray fanapahan-kevitra sarotra hanakatona tanteraka ny kaontiny amin’ny tambajotra sosialy, mba hiarovana ny fahasalamany ara-tsaina.

Rehefa ny mpanao gazety no manakana ny tenany dia ny fiarahamonina no tavela. Tandindonin-doza ny fahalalahana hahazo vaovao. Tsy tranga maningana ireo, fa fanafihana voalamina sy mitohy natao hanosehana ny vehivavy hiala amin’ny resaka ankalamanjàna.

Feo avy amin'ny fihaonana an-tampony tao Luanda

Nisongadina tamin’ny fihaonana an-tampony farany nataon’ny Vondrona Afrikana sy ny Vondrona Eoropeana tao Luanda, Zambia, ny fiarovana nomerika. Tamin’ny resadresaka iray nandritra io fihaonana io, Ambasadaoro Liberata Mulamula, iraka manokana ho an’ny filohan’ny Vaomieran’ny Vondrona Afrikana misahana ny Vehivavy, ny Fandriampahalemana ary ny Filaminana, no nanoritsoritra ny herisetra nomerika ho loza vaovao manohintohina ny fandriampahalemana sy ny filaminana, ary nanamarika fa mety ho henjana manokana ho an’ny vehivavy eo amin’ny toeram-pitarihana ny sehatra an-tserasera. Niresaka ankarihary ny fahasarotana ara-pihetseham-po ateraky ny fitohizam-panararaotana izy ary nandrisika ny vehivavy hanao izay hahitana imaso azy an-tserasera. Hoy izy: “Efa namporisika sy nanentana ireo vehivavy izahay hampiasa ny haino aman-jery fa tsy hatahotra azy, satria tokony ho heno ny feonay.” Nampiany fa nanangana tambajotram-behivavy matihanina amin’ny fampitam-baovao ny Vondrona Afrikana, hiadiana amin’ny fandisoam-baovao sy hanohanana ireo lasibatry ny herisetra an-tserasera.

Notondroiny ihany ny dina voalohany nataon’ny Vondrona Afrikana momba ny fampitsaharana ny herisetra atao amin’ny vehivavy sy ny zazavavy. Nambarany fa tsy maintsy ho ivon-dresaka ny fametrahana ny filaminana an'habaka ary nomarihany fa hiatrehana mivantana amin’ny herisetra nomerika ny Tsenankevitry Vondrona Afrikana mishana ny vehivavy, ny fandriampahalemana sy ny filaminana ao amin’ny  tany Tunis, tamin’ny 9 sy 10 Desambra.

Nanasongadina ny filàna fanamafisana ny fahaiza-manao amin’ny fiarovana an'habaka ny masoivoho Henriette Geiger, ambasadaoron’ny Vondrona Eoropeana any Kenya sady solontenan’ny Vondrona Eoropeana ao amin’ny UNEP sy ny UN-Habitat, rehefa hiankihy (digitize-numeriser) ireo serivisy fototra ireo firenena maro. Nilaza izy fa eo am-pirosoana ny Vondrona Eoropeana sy i Kenya amin'ny fifanakalozan-kevitra mba hifanaraka amin'ny fenitra fiarovana angona (data protection) an’ny UE ny an'i Kenya. Raha mahomby izany, hoy izy, dia mety ho lasa foibe nomerika azo itokisana i Kenya, afaka mikaroka sy mandefa angona saropady amin’ny fomba azo antoka. Niara-nanamarika ny roa tonta fa ilaina ny sehatra nomerika azo antoka ho amin’ny fandraisan’ny vehivavy anjara, ho amin'ny hitsiny, ary ho amin'ny fiaraha-miasa nomerika eo Afrika sy Eoropa rahatrizay.

Nahoana no mitombo ireo krizy ary inona ny tsy maintsy ovàna

Mampitombo fiharihariana amin'ireo votoaty mandratra ny fivelaran’ny fahazoa-miditra aterineto haingana. Mampitandrina ny Interpol fa efa manafika ireo mpisera tsotra sy ny andrim-panjakana ny fandrahonana anjotra, ka manasarotra ny fifehezana ireo tantara mandratra. Mampiseho fironana tahaka izany koa ny fitoriana isan-toerana. Tatitra vao haingana tao Kenya no nahitana fa maro amin’ny vehivavy Kenyanina no niala tanteraka tamin’ny sehatra nomerika taorian’ny niainany fanorisorenana mifandray amin’ny resaka politika sy fiarahamonina. Nambaran'ireo niangana fa mahatsapa ho tsy voaaro na dia ivelan-jotra aza, satria matetika manaraka azy ireo any an-trano ny herisetra nomerika. Miatrika tsindry mitovy amin'izany ireo vehivavy mikasa hiditra amin’ny sehatra politika. Ny filazana tsotra nataon'ny Westminster Foundation for Democracy no nahitana fa miatrika zavatra maro ireo vehivavy kandidà toy ny fisandohana anarana, fanorisorenana, fihazana an-tserasera,  ary fanamboamboarana sary hanakiviana azy ireo tsy hiditra amin’ny fiainam-bahoaka.

Manampy olana koa ireo rafi-tatitra malemy sy fampiharana politika tsy mahatombi-toerana. Na dia manana lalàna momba ny fiarovana angona sy ny heloka an'habaka aza i Kenya, dia betsaka amin’ireo lasibatra no tsy mahazo fanohanana ara-potoana, ary fahita amin’ny ankamaroan’ny firenena afrikanina izany. Matetika miada-panesorana votoaty manimba ireo sehatra nomerika, ary voafetra ny paika hanaovam-pitoriana mazava. Ireo banga ireo no mamela ny herisetra an-tserasera hitombo sy hihanaka, na dia mihamaro aza ireo serivisy mifindra ho anjotra.

Mitaky serivisim-panohanana matanjaka kokoa ny fanatsarana sy ny fiarovana an'habaka, mitaky valiny tsara kokoa avy amin’ny sehatra, ary rafitra mazava kokoa amin’ny ireo trangan-tatitra. Afaka manampy ny mpisera hahay ireo fanao maharo kokoa ny prôgramam-pampianarana dizitaly, indrindra any amin’ireo faritra ambanivohitra sy kely fidiram-bola. Tokony hanamafy ny fitaovany amin’ny fahafahana mamantatra ny fanararaotana sy mamaly azy amin’ny fomba mahomby kokoa ny sehatra nomerika. Manome ny fototra iorenana ny rafitra politika any amin’ny firenena afrikanina maro, saingy ilaina ny fampiharana tsy tapaka sy ny fanomezana fitaovana mifanaraka amin'izany. Afaka manohana ireo fenitra fiarovana an'habaka sy fifampahafantarana ireo loza vaovao ihany koa ny fiaraha-miasam-paritra.