Mpanao fihetsiketsehana tao Madagasikara, milanja sorabaventy misy sary karandoha avy amin'ilay sarimiaina ‘One Piece’, nampisatrohana satroka tsihy malagasy.  Pikantsary avy amin'ny lahatsary ‘Nandositra niala ny firenena ny filohan'i Madagasikara raha ireo Gen Z kosa manao fihetsiketsehana’, nakarina tao amin'ny YouTube an'ny Channel 4 News. Fampiasàna nahazoana alàlana.

Nosoratan'i Jessica Northey sy Narda Natioranomena 

Manerana ny tanibe afrikàna, manomboka ao Madagasikara hatrany Maraoka, nidina an'arabe nitaky ny rariny sôsialy sy hihainoana ny feony ireo tanora teraka teo anelanelan'ny fiafaràn'ny andian-taona 90 sy ny fiandohan'ny taona 2000, fantatra amin'ny anarana hoe Génération Z.

Tamin'ny fiandohan'ny Septambra 2025, nipoaka ny fihetsiketsehan'ny Gen Z tao Madagasikara, tany am-boalohany dia nifantoka tamin'ny fahatapatapahan'ny herinaratra tsy nitsaha-nitombo sy ny tsy fisian'ny rano nanenika ny firenena nandritra ny volana marobe. Vetivety dia nihitatra izany nankany amin'ny fanaovana ho lasibatra ny kolikoly, ny tsy fitoviana tsy mitsaha-mitombo, ny tsy fanjarian-tsakafo ary taoriana kely dia ny fitakiana ny fialàn'ny filoha. Ny  12 Ôktôbra, rehefa nazava fa nanohintohina ny ainy ny hatezarana niantefa taminy, nanjavona ny filoha Andry Rajoelina.  Toa hoe nisidina nandalo ny nosy La Réunion izy taorian'izay mba ho any Dubaï.

Noporetin'ireo manampahefana tamin'ny alàlan'ny herisetra ireo fanetsehana am-pilaminana, nokarakaraina avy any anaty tambajotra sôsialy, niteraka fahafatesan’olona 22, hoy ny ONU. Ny mpanolotsaina akaiky ny filoha, raha nitafa tamin'ny TV5 Monde, dia nandà hoe tsy nisy na iray aza maty, izay tena nahasorena ireo mpanao fihetsiketsehana izay niampanga ny governemanta ho nandainga.

Naka aingampanahy avy amin'ireo hetsipanoherana tahàka izany nataon'ireo tanora tany Népal, dia marika famantarana mitovy tamin'izany no nampiasain'ny hetsik'ireo tanora Gen Z malagasy, karandoha avy amin'ilay ‘manga’ japoney  « One Piece », nampisatrohana ny satroka tsihy malagasy. Nanao rodobe ireo mpanohitra namakivaky ny renivohitra, ireo tanàndehibe sy ireo tany amin'ny am-pielezana nanerana izao tontolo izao.

Ny tena filàna

Nifanindran-dàlana tamin'izany, tao Maraoka, marobe ireo hetsipanoheran'ny tanora no nipoaka tamin'ny tapaky ny Septambra, nifantoka tamin'ny fiahiana ara-pahasalamana tsizarizary sy tsy miraharaha marary, ny tsy fahampian'ny fanabeazana sy ny fisian'ny kolikoly. Nahoana no mirehitra amin'izao fotoana izao ireny hetsika mitaky fiovàna ataon'ny Gen Z ireny? Misy ifandraisany ve izy ireny?

Tao Madagasikara, efa hatry ny ela no nisy tsy hafaliana tamin'ny filoham-pirenena sy ireo sangany mpanefoefo nanodidina azy. Mivandravandra manerana ny firenena ny harena miharihary sy ny firoboroboana ara-toekarena, miaraka amin'ireo asa fanorenana vaovao, ireo trano mijoalajoala, ireo SUV vaventy mibahambahana eny an'araben'ny renivohitra, toerana izay ahitàna ny ankamaroan'ny olona mandeha amina moron-dàlana tsy misy. Nokianin'ireo tanora ilay toerana vaovao filalaovam-baolina sy izay heverin'ny maro ho toy ny teleferika tsy voahevitra tsara ary lafo vidy ao an-drenivohitra, na eo aza ny tsy fahampiana goavan'ny rano sy ny herinaratra.

Manambara ny harena anaty rano sy ambanin'ny tany ao Madagasikara ny nahitàna ireo harena ankibon'ny tany tena ilaina, ireo toerana vaovao fitrandrahana ary ireo loharanon-karena vaovao maro manerana ilay firenena. Ny safira, ny volamena, ny granita, ny kôbalta ary hatramin'ny lavanila, ny letisia, ny kafe sy ny kakaô, tena manana harena voajanahary betsaka i Madagasikara.

Kanefa dia mahantra lavitra noho ny tamin'ny 20 taona lasa ny Malagasy salantsalany amin'izao fotoana izao.  Dimy amby fitopolo isanjato amin'ny vahoaka no miaina ambanin'ny fetran'ny fahantràna, ary ireo orinasa iraisampirenena mitrandraka ireny harena ireny toa tsy dia miraharaha firy ny tontolo iainana voajanahary ao Madagasikara. Vao mainka niteraka hatezerana  ny filoha noho izy tsy maharaka ny fiainan'ny ankamaroan'ny vahoaka rehefa injay nanao fanamarinana ny anton'ny tsy fitoviana mibaribary, tao anatin'ny antsafa nataony tamin'ny TV5 Monde Journal Afrique, tamin'ny nilazàny fa « na izany aza dia sambatra » ireo mahantra any amin'ny faritra ambanivohitra ao Madagasikara.

Raha ny momba an'i Maraoka, ny fahafatesana vao haingana nanjo ireo vehivavy valo nandritra ny fiterahana no niteraka ireo fihetsiketsehana voalohany. Nokarakaraina ihany koa tamin'ny alàlan'ny tambajotra sôsialy, nanao fihetsiketsehana nandritra ny andro maro ireo tanora, niampanga ny fanitàrana goavana ireo kianja filalaovana baolina kitra, kanefa atao an-jorom-bàla ny vehivavy sy ny tanora, ary tsy mahazo izay fikarakaràna ara-pahasalamana sahaza ny ray aman-drenin-dry zareo.

Takian-dry zareo ihany koa ireo tolotra fototra, indrindra fa amin'ny sehatry ny fahasalamana sy ny fampianarana, ny fampitsaharana ny kolikoly, izay araka ny filàzan-dry zareo dia mahakasika ny antanan-tohatra rehetra amin'ny fitantanana raharaham-bahoaka. Tsy misy hafa amin'ny ao Madagasikara,  asehon-dry zareo ihany koa ny fitiavany ny tanindrazany sy ny fifikirany mafy amin'ny fahalalahana maneho hevitra.

Mandà ny ho sorona ho ana fotodrafitrasa filalaovana baolina kitra, nanao fihetsiketsehana an'arabe ry zareo, anaty fifanohanana. Mpitsabo an-tsitrapo no mitsabo ireo mpanao fihetsiketsehana naratra, ary mpisolovava miasa an-tsitrapo no miaro maimaimpoana ireo niharam-boina, ary vondrom-piarahamonina no niantoka sakafo, ao anaty toedraharaha iray misy ambana goavana hisiana famoretana sy herisetra avy amin'ny fanjakana. Ahitàna fitoviana manaitra amin'ireo hetsipanoherana any amin'ny tendro roa ao amin'ny tanibe afrikàna ireo.

Ireo faha-fanjanahantany

Tena hita mivandravandra ny iray amin'ireo antony goavana ao Madagasikara. Na mety tsy hijery ilay olana aza ireo media frantsay sy ny iraisampirenena, ny firesahana azy amin'ny fomba mangarahara dia mety hisy fiantraikany lehibe manerana an'i Afrika sy any ivelany. Tamin'ny 2009, fony i Andry Rajoelina, ben'ny tanàna tao an-drenivohitra tamin'izany, nanomboka ny fanonganam-panjakana voalohany nataony, nialokaloka tao amin'ny ambasadin'i Frantsa izy no nikarakara ny zavatra rehetra. Tamin'ny 2014, taona dimy taorian'izay, nahazo ny zom-pirenena frantsay izy. Nanomboka tamin'ilay fanonganam-panjakana nataony tamin'ny 2009 ka hatramin'ny nahatonga azy ho filohan'i Madagasikara tamin'ny 2018, nitosatosaka ny fidiran'ireo orinasa frantsay sy ny dindon'ny frantsay tao amin'ilay zanatany frantsay fahiny.

Ankoatra ireo fandikàndalàna marobe nandritra ny fifidianana filohampirenena natao tamin'ny 2023, nahitàna mpanao hetsipanoherana naiditra am-ponja sy ny fanaovana antsonjay an'ireo mpanohitra, Rajoelina, amin'ny maha-filohan'i Madagasikara azy, dia tsy mahazo alàlana haka zom-pirenen frantsay, araka ny andininy faha-46 ao amin'ny lalàmpanorenana. Tsy tantin'ireo tanora afrikàna ny mety hisian'ireo hery mpanjanaka fahiny hiverina indray ao anaty firenena iray mahaleotena.

Tamin'ny 1947, nandriaka ny rà tao Madagasikara rehefa injay ny fitroarana iray nanoherana ny fanjanahantany ka nivadika ho famoretana an-kerisetra nanerana ny firenena. Tsy misy hafa amin'ireo habibiana natao tao Alzeria tany amin'ny fiafaràn'ny andian-taona 50 fa nanao herisetra faobe tao Madagasikara ny tafika frantsay teo anelanelan'ny 1947 sy 1949. Hita tamin'izany ny famonoana, ny fampijaliana, ny fanolànana, ny fandorana vohitra iray manontolo, ary ny fomba fanao nampihoron-koditra izay nandatsahana velona avy eny ambony fiaramanidina an'ireo Malagasy babo, fantatra tamin'ny anarana hoe « sidin'ny fahafatesana. »

Sarotra hamarinina ny isan'ireo niharam-boina, saingy araka ny tombana sasany dia Malagasy 100.000 no namoy ny ainy, raha anjatony vitsivitsy ho an'ny teratany frantsay. Io habibiana sy ireny holatra tsy mety kosehana ireny dia voarakitra anaty sarimihetsika, toy ny « Tabataba » an'i Raymond Rajaonarivelo sy ireo boky tantara toy ny « Mitaraina ny tany, » an'i Andry Andraina, ary raha ny momba an'i Afrika Avaratra dia ao anatin'ilay sarimihetsika an'i Gillo Pontecorvo « The Battle of Algiers. » (Ny Adin'i Alzeria)

Ankehitriny, 65 taona taorian'ny nahazoana fahaleovantena, nitaky ny vahoaka malagasy, na dia am-panajàna sy am-pilaminana aza, mba ho alain'i Frantsay ilay frantsay filohany, taloha kelin'ny nandosirany ny firenena tamin'ny alàlan'ny fiaramanidina iray an'ny tafika frantsay. Manana ny anjara birikiny i Frantsa raha ny krizy malagasy tamin'ny 2009 no resahana, ary ny tamin'ity iray ity. Ny fakàna fotoana hisaintsainana momba io lohahevitra io dia mety hitarika ireo firenena eorôpeàna handini-tena lalina kokoa.

Ny tsy fahavitàn'ny rafi-pampianarana frantsay sy eorôpeàna tsy hikitika am-pahamendrehana ireo faha-fanjanahantany dia isan'ny olana ara-drafitry ny tsy rariny iraisampirenena sy ny fifehezan'ny mpanambola an'ireo fampahalalam-baovaontsika sy ireo loharanon-karena erantany. Io fahaverezan-tadidy io no mamelona, amin'izao fotoana, ny fiakarana amin-kerin'ny antoko farany havanana ao Eorôpa, manohy mampaharitra ny fitrandrahana sy ny famotehana ireo zanatany fahiny, ary vao mainka manamafy ny tsy fitovian'ny fiarahamonina erantany sy ny krizy ara-tontolo iainana.

Na voafaritra aza ireo teboka iraisana, tsy noraharahiana mihitsy ny antony avy amin'ny fanjanahana. Manerana an'i Afrika, tsapan'ireo tanora ny fahatsapàna tsy rariny miha-mitombo, kanefa tohizan'ireo hery mpanjanaka fahiny ny mitrandraka ireo loharanon-karena, ny toekarena sy ny vahoaka, tsy misy fiaikeny ireo heloka bevava fahiny sy tsy misy fandraisany andraikitra manoloana ireo izay mbola manohy mampanjàka io lova io. Izany dia tsy hoe manimba fotsiny an'i Afrika sy ireo zanatany fahiny manerana izao tontolo izao, fa koa  manao tsinontsinona ny disadisa maharitra, izay nofaritan'i Alistair Horne ho toy ny lova « voapoizin'» ny herisetra sy ny tsy fitoviana ao Eorôpa sy ny any amin'ireo mpiara-miombona antoka aminy tamin'ny fanjanahana.

Nirongatra nanohitra ireny tsy fitoviana ireny ny ankamaroan'ny tanora afrikàna sy manerantany, manomboka ao Madagasikara hatrany Maraoka, ny ao Philippines hatrany Népal, ary mitaky ny rariny sôsialy. Raha manokatra ny masontsika ry zareo ho amina fisaintsainana lalina kokoa momba ny fiantraika maharitry ny fanjanahantany amin'ny taonjato faha-21, ary na inona na inona ireo dingana tetezamita hanaraka eo, dia mendrika ny fanohanana feno avy amintsika ry zareo.