Vondrom-behivavy Wahaya mpisitraka ny Tetikasa Bridge an'ny OIT ao amin'ny faritr'i Tahoua sy Agadez any Nizera ; Pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube an'ny OIT

Ao Nizera, misy vondrom-piarahamonina sasantsasany tena miaina ny atao hoe fanavakavahana ka mahatonga azy ireny ho tsy hita ara-tsôsialy sy ara-toekarena. Toy izany no mahazo ireo vehivavy Wahaya izay matetika vidiana ao anatin'ny tena mbola fahatanoràny eny amin'ny ray aman-drenin-dry zareo ary miditra any an-tokantrano ho toy ny vady fahadimy.

Ibrahim Oumarou Yacouba, nizeràna mpikatroka sady manampahaizana manokana amin'ny lalàna ho an'ireo vondrom-piarahamonina atao anjorom-bàla dia nanao io olana io ho adiny manokana mba ho fanajàna ny zon'olombelona. Nanomboka tamin'ny 2021, niaraka niasa izy tamin'ny Global Forum of Communities Discriminated on Work and Descent (GFoD), sehatra iraisampirenena najoro tamin'ny 2019 tao New York, izay miaro ny zon'ireo vondrom-piarahamonina manerana izao tontolo izao iharan'ny fanavakavahana mifototra amin'ny asa sy ny fiaviana.

Tanaty antsafa tamin'ny alàlan'ny imailaka nifanaovany tamin'ny  Global Voices, nohazavainy ny antony ilàna adihevitra ampahibemaso ho fampandrosoana ny zon'ny vehivavy.

Joel Hevi (JH): Ho an'ireo vondrom-piarahamonina voakasika, ahoana no tena fisehoan'ireny endrika tsy fitoviana sôsialy ireny eo amin'ny fiainana andavanandro ?

Ibrahim Oumarou Yacouba (IOY) : Ao Nizera, ny rafitra saranga, na dia miovaova arakaraky ny vondrom-poko aza, dia mitoetra ho zavamisy ara-tsôsialy any anivon'ireo vondrom-piarahamonina sasantsasany ny anjara asa sôsialy izay voafaritra mialoha sy mandeha araka ny ambaratonga.

Any amin-dry zareo Touaregs, ny Peuls sy any amin'ireo vondrona hafa, misy olona sasantsasany mizaka fanavakavahana manakaiky ny fanandevozana maoderina, tsy manan-jo hanana tany, na hivady amin'ireo saranga antsoina hoe “andriana”. Mazàna ireny ambaratongam-pahefana voafaritra hatrany am-pahaterahana ireny no mifototra amin'ny asa nentimpaharazana ataon'ireo saranga samihafa, toy ny Imajaghan (andriana), ny Ineslemen (mpiady), ny Imrad (mpanao asatànana) ary ny Iklan (andevo).

Tena vitsy ny zon'ireo andevo, izay heverina ho ambany. Haratsiana imasombahoaka rahateo koa ny asan-dry zareo. Matetika dia any amin'ireo sehatra tsy omena lanja loatra ry zareo no miasa, toy ny fanomànana ny hoditra na ny fanefena, ireo asa heverina ho toy ny “ambany saranga”. Io fanilikilihana io dia midika ihany koa fanilihana ara-pôlitika. 

JH: Iza ireo Wahaya ary nahoana no tsy hita ny zavamisy iainan-dry zareo ?

IOY : Mitàna toerana iray tena miavaka ao anatin'ny fiarahamonina nizeràna ny rafitra Wahaya. Amin'ny fomba fijerin'ny finoana silamo, eken'ny lalàna ho afaka manana vady hatramin'ny efatra ny lehilahy iray. Ao Nizera, mandika io fitsipika io ny sasany amin'ireo fomba fanao ary mandefitra ny fisian'ny « vady iray fahadimy », antsoina hoe “Wahaya“. Ny sasany aza tsy misalasala mihitsy maka vehivavy fanineniny na fanimpitony.

Manana sata mampiavaka azy ny vehivavy Wahaya: tsy heverina ho toy ny vady iray araka izay voafaritry ny lalàna izy. Matetika izy no jerena ho toy ny « fanomezana »; tonga ao anivon'ny ankohonana izy hamaly ny filàn-drangahy, ny ankizy, ary hatramin'ny an'ireo vady hafa aza, kanefa tsy misitraka ny zo sy ny fiarovana mifandraika amin'ny fanambadiana ôfisialy.

Tsy misy taona voafaritra mba haha-Wahaya. Nahita izahay vehivavy ao anatin'ny atao hoe ‘tsy ampy taona’, indraindray 12 na 13 taona monja. Matetika ireny vehivavy ireny no miasa tontolo andro mba hamaly ny filàn'ilay tokantrano. Ny sasany nifampiteraka tamin'ilay rangahy. Kanefa, ireny ankizy ireny dia tsy misitraka zo mitovy amin'ireo izay teraka avy amin'ny fanambadiana ara-dalàna. Izy ireny koa dia iharan'ny fanavakavahana ara-tsôsialy sy araka ny lalàna, mandova ny fanilikilihana zakain'ny reniny.

JH: Inona avy ireo sàkana tsy haharenesana ireny feo voahilikilika ireny?

IOY: Tamin'ny fihaonana iraisampirenena momba ireo vondrom-piarahamonina voahilikilika noho ny asa sy ny fiaviana (CDWD) ao Afrika, natao tamin'ny fiandohan'ny Aprily tao Accra, nanentanana antsika ny manodidina ireo Tanjon'ny Fampandrosoana Maharitra (ODD), nahitàna mpandray anjara an-jatony avy amin'ny oniversite sy mpikatroka maro avy amin'ireo firenena marobe izay niampanga ny fitohizan'ireo fanavakavahana mifamatotra amin'ny fiaviana.

Ao amin'ny firenena misy ahy, ireo olona arovanay, iharan'ny fanavakavahana lalina, dia tsy manana fahafahana miditra araka ny tokony ho izy amin'ny fiahiana ara-pahasalamàna. Zara raha misy ny fotodrafitrasa ho an'ny fitsaboana na lavitra an'ireo toerana iainan-dry zareo, lafo ny saram-pitsaboana. Mazàna no tsy manana antom-pivelomana maharitra ireny vahoaka ireny mba hahafahan-dry zareo miantoka ireo fandaniana ireo.

Ankoatra izay, ivon'ny adihevitra ny resaka miralenta. Marobe no mitaky fomba fitondra mitovy atao amin'ny lehilahy sy ny vehivavy, saingy ny sasany mbola mifikitra ihany amin'io hevitra io, izay tsaraina ho tsy azo ekena izany hoe ny vehivavy hisitraka zo sy hirika mitovy amin'ireo lehilahy izany. Arovanay fatratra ny zo hanana asa mendrika sy iraisan'ny rehetra, azon'ny lahy sy ny vavy hidirana.

Ara-tantara, ao Nizera, tsy maintsy ekena fa ireny vahoaka voahilikilika ireny dia tsy tena nanana velively ny vintana hahazo fanabeazana na fanofanana, fepetra tena ilaina hivoarana. Araka izany ny tena fanamby dia ny fiantohana fanànana hirika mitovy amin'ny fahazoana fiofanana sy asa, mba hahafahan'ny olona tsirairay mandray anjara feno ao anaty fiarahamonina.

JH : Misy fijoroana vavolombelona manamarika manokana ve tao anatin'ireo fikarohana nataonao? 

IOY : Rehefa mihaino ny fitantarana'ireo vehivavy Wahaya aho, ny manamarika ahy dia ny faharetan-dry zareo. Mahavaky fo ireny tantara ireny.

Noraketiko ny sasany tamin'ireny tantara ireny, indrindra fa ny an'ny vehivavy iray izay nilaza tamiko fa teo amin'ny faha-12 taonany izy no namidin'ny dadatoany tamina lehilahy iray mpivarotra. Tsy tiany ny hahafantarana izany, satria ny fitenenana dia mety hahazoana valifaty. Tsy nanambady velively izy fa “natolotra” toy ny entam-barotra, tsy nisy vodiondry, tsy nisy lanonana, tsy nanan-jo. Nanomboka teo dia niaina tanaty fanandevozana nosarontsaronana izy. Miasa andro sy alina izy mikarakara ny ao an-trano, ny zanak'ilay rangahy tompontrano, ireo vehivavy hafa, ary tsy manana zo handà. Niteraka izy, saingy izy ireo koa dia tsy manana ny sata rehetra ara-dalàna. Ankehitriny, 25 taona eo ho eo io vehivavy io. Tohizany ny miaina anaty rafitra iray izay mbola tena mijanona ho voakenda be ny feon'ny vehivavy toa azy.

Nandritra ny fampirantiana iray momba ny takaitra navelan'ny fanandevozana, dia tafahaona ihany koa aho tamin'i Moussa, zanaka lahin'ny vehivavy iray Wahaya, izay poaka maso an'ila noho ny sazy natao azy. Very biby iray izy raha nitondra ireo andiam-bibin'ny tompony, ary voadaroka mafy dia mafy ka nahapoaka ny masony. Asehon'ny fijoroana vavolombelona nataony ny habibiana ara-drafitra atrehan'ireny olona ireny.

Eo koa i Hadizatou Mani-Karoau, Wahaya iray izay ny zotram-piainany no marika ankehitriny amin'ny tolona ataon'ireo vehivavy marobe ao Nizera, afrikàna mihitsy aza. Niady ho an'ny fahalalahany izy ary tontosany izany, noho ny fanohanan'ny fikambanana Timidria, izay nanampy azy hisitraka indray ny zony.

Mangirifiry ireny tantara ireny, saingy asehon'izy ireny fa na  eo aza ny herisetra sy ny famoretana, misy ny tara-panantenana. Noho ny asan'ireo mpikatroka, fikambanana,  indrindra fa Ny fandalinana momba ny fanandevozana ao Nizera : fijoroana vavolombelona, hetsipanoherana sy antony, ary ireo santatr'andraikitra toy ny GFOD  Inclusivity Project, mitohy ny tolona hisian'ny fitoviana sy ny zo maha-olona.

JH : Maneho ny zavatra niainan'ireny vondrona voahilikilika ireny ve ny angon-drakitra voaray? 

IOY : Amin'ny maha-mpikaroka ao anivon'ny GFOD Inclusivity Project, dia niatrika sàkana aho, saingy miezaka mandresy azy ireny.

Tsy maintsy ambara fa mbola fady lalimpàka ilay lohahevitra entiko. Anaty vondrom-piarahamonina marobe, lavina ny hiresaka momba izany. Tsy noho ny tsy fahalalàna, fa satria ny manohitra azy io dia matetika ireo izay mahazo tombony avy aminy.

Tena mino aho fa ny fanaovana ady iray ara-drariny dia manome endrika iray fiarovana ara-panahy ho antsika. Tena faharesendahatra lalina izany. Rehefa miaro ny fahamendrehan'ny olombelona ianao, dia misy zavatra lehibe kokoa manohana anao. Araka izany, na eo aza ireo fandrahonana, manohy aho.

Vavahady marobe no itondràko ny adiko, amin'ny fampiasàna ny mozika, ny fanelanelanana ara-kolontsaina ary ny zo iraisampirenena ho toy ny fanoitra ho entina mitondra ireo feo naetry ho anaty fahanginana ary ho fanentanana momba ireo tsy rariny. Fa tsy mijanona hatreo amin'ny sisintanin'ny fireneko ihany ny hafatro. Satria hita any an-kafa ihany koa io zavamisin'ny fanandevozana noho ny fiaviana io.

Andraisako anjara ihany koa ny sehatra akademika, amin'ny fanoratana sy fanangonana ireo fijoroana vavolombelona. Eo amin'ny sehatra pôlitika, takianay ny hisian'ny rafitra fiarovana mampiaty bebe kokoa ny rehetra.

Ezahanay ny hitondra ny anjara birikinay hanorenana ampitso iray tsy hisy intsony olona hotapenam-bava noho ny fiaviany. Mba tsy hisy intsony ankizy teraka ho andevon'ny rafitra iray tsy nosafidiany.