Pikantsary avy amin'ny lahatsary mitondra ny lohateny hoe « Mandaroka baomba ampolompolony ny tafika israeliàna, mandritra izany, mitombo hatrany ny famonoana any amin'ireo toerana fizaràna fanampiana noho ny maha-olona », navoakan'ny AL Jazeera amin'ny fiteny anglisy tao amin'ny YouTube. Fampiasàna nahazoana alàlana.

[Raha tsy asiana fanamarihana manokana, mitondra mankany amina tranonkala amin'ny fiteny anglisy daholo ny rohy rehetra ato anaty lahatsoratra.]

Navoitran'ireo tantara roa notaterina tamin'ny herinandro lasa ny iray amin'ireo heloka bevava an'ady nahatsiravina indrindra tamin'izao vaninandrontsika izao, saingy zara raha voasoratra eny anatin'ny tsingerin'ireo vaovao iraisampirenena. Anaty tontolo iray lasa toy ny tsy taitra amin'ny fanaovana ho tsy misy dikany ny fijaliana sy ny tsimatimanota ao Gaza, na ireo fanambaràna tokony hiteraka hatezerana sy hisintona lakolosy hisiana fandraisana andraikitra aza dia manjary raisina anaty tsy firaharahàna.

« Nobaikoina » izahay hitifitra ireo olona kere tsy mitady afatsy izay harapaka

Ny 24 Jona, Haaretz dia namoaka tatitra iray misary fijoroana ho vavolombelona nataon'ireo Israeliàna miaramila nibaboka ho naharay baiko nazava hitifitra ireo Palestiniàna niezaka mafy ho tonga eny amin'ireo kamiao mpitondra fanampiana noho ny maha-olona tao Gaza, tamin'ny famaritana izany ho “fandripahana”.

Araka ny fanadihadiana natao, nohazavain'ireo miaramila fa naharay baiko ry zareo hitifitra na iza na iza manatona ireo andiana fiara mpitondra fanampiana noho ny maha-olona, na tsy tena loza mananontanona aza izy ireny.

Miaramila fiandry iray niasa tao Gaza no namaritra io faritra io ho toy ny toerana tsy andairan'ny lalàna, manamafy izay voalazan'ny fampitandreman'ireo niasa tamina fikambanana mpiaro zon'olombelona nanao hoe: « Tsy mahataitra na iza na iza intsony i Gaza, tsy misy lanjany intsony ny famoizana ain'olona ».

Manamboninahitra hafa no nanamafy hoe : « Tsy nisy dikany izany, matimaty foana izy ireny. Natao toy ny zava-mahazatra ny antsoina hoe fandripahana olona tsy manantsiny ».

Miaramila iray hafa no manazava : « Faritra ananan'ireo Palestiniàna zo hiainana ireny, izahay no nanatona sy nandray fanapahankevitra hoe loza mananontanona ho anay ry zareo »

« Araka izany, mba hahazoany 5000 sekely fanampiny (vola fampiasa ao Israely), ho an’ny olona iray manana fifanarahana sy mandrava trano, dia heverina ho toy ny azo ekena ny fandripahana olona tsy manao afa-tsy ny mitady izay sakafo harapany », hoy izy nanampy.

Tanatina tontolom-panafihana niverimberina natao an'ireo olona niangona nanodidina ireo hany vitsy mba fanampiana noho ny maha-olona no nitranga ireny fibabohana ireny. Hatramin'ny nametrahan'i Israely rafitra iray vaovao fizaràna fanampiana tena faran'izay rakotra miaramila, vantany vao niandoha ity taona ity, niaraka tamin'ilay lazaina fa Gaza Humanitarian Foundation, miaraka amin'ireo andiana fiara mpitondra fanampiana miditra ao amin'ilay faritra ary arahana tafika israeliàna sy mazàna any amina toerana kianjoanjo, dia lasa sehon-javatra mampalahelo isanandro ilay tranga « fandripahana atao an'ireo mpangataka fanampiana ».

Hatramin'ny fiandohan'ny Jona, nihoatra ny 743 ireo Palestiniàna maty novonoin'i Israely ary 4891 ireo naratra tanatin'ireo fandripahana, ka FTMF (andikàna ny hoe ONG) niisa 170 no nitaky ny handravàna io tsikombakomba mahafaty io.

Fanafody mampiankin-doha, fanàla fananintaina, voatily tanatin'ny lafarinina nozaraina tamin'ireo Gazaouis kere

Mampanahy ihany koa raha ny fitantaràna faharoa. Ny 27 Jona, ny biraon'ireo fampahalalambaovaon'ny governemanta ao Gaza dia nanambara fa ny fitiliana natao tany amin'ny labôratoara tamin'ireo gonin-dafarinina naterin'ireo fanampiana noho ny maha-olona niarahana tamin'i GHF dia nahitàna soritra ny fisiana oxycodone [fr], opioïde iray mahery sy mampiankin-doha.

Ireo tomponandraikitry ny fahasalamàna ao an-toerana dia nampitandrina momba ny ho vokadratsin'ny fisian'io karazana kasinga io hita any anatin'ireo vokatra ara-tsakafo ilaina andavanandro ho an'ireo vahoaka efa marefo tratry ny tsy fahampian-tsakafo sy fikorontanana anatiny. Nambaran'ireo manampahefana fa nisy fitiliana lalindalina kokoa natao mba hamaritana raha toa ilay fahapoizinana ka tsy nahy na niniana natao. Na mbola ho atao aza ireny fanamarinana lalina ireny, io filazana tsotra io dia manasongadina ny toetry ny tsy fahatokisana lalina sy ny tahotra misy manodidina ilay fanampiana noho ny maha-olona.

Na iray aza tsy nisy fampahalalam-baovao lehibe mba nanao fanadihadiana lalina momba ireny fiampangàna ireny, ary tsy mbola nanao fanambaràna mahafapo ireo masoivoho misahana ny maha-olona. Io tranga io dia manampy trotraka ny fijaliana efa napetraka amin'ireo vahoaka atao fahirano izay efa sahirana vao tafavoaka velona amina fanakànana ny fitaterana an'habakabana, an-tanety sy an-dranomasina.

Kere namboarina

Tamin'ny 24 Jona, ny Kaomisera Ambony misahana ny Zon'Olombelona ao anivon'ny Firenena Mikambana dia nanondro ilay « fampidirana miaramila amin'ny resaka sakafo ao Gaza » ho heloka bevava an'ady ary niantso hanaovana « avy hatrany fanadihadiana iray tsy mitanila » momba ireny fandripahana ireny, ary mba « ho ampamoahana » izay tomponandraikitra tamin'ireny.

Iharan'ny fahirano ataon'i Israëly (iarahany miasa amin'i Egipta) i Gaza nanomboka tamin'ny 2007, nampanaiky an'ireo vahoakany miisa 2,3 tapitrisa an'ireo fanarahamaso hentitra ny entana, sakafo, solika ary fanampiana ara-pitsaboana. Ny ady fandripahana misy amin'izao fotoana izao, izay nanomboka tamin'ny Ôktôbra 2023, dia nanosika ity toedraharaha efa tena mahatsiravina ity ho lasa loza iray.

Efa im-betsaka ny fampitandreman'ireo masoivohon'ny Firenena Mikambana sy ireo fikambanana mpiaro zon'olombelona fa i Gaza dia eo an-dàlana, raha tsy hoe efa anatiny mihitsy, iharan'ny kere.

Ny Integrated Food Security Phase Classification (IPC) [fanasokajiana ireo dingan'ny fiarovana ara-tsakafo] dia nampitandrina fa « atsy ho atsy dia ny vahoaka manontolo no mety hiharan'ny krizy, na mety ho ratsy kokoa, iharan'ny tsy fahampian-tsakafo henjana. Ho olona 470 000 izany (22% amin'ny mponina) no ho anaty toedraharaha mahatsiravina, mihoatra ny iray tapitrisa (54%) no miaina hamehana ary mety hiaina krizy ireo olona sisa miisa 500 000 (24%). »

Araka ny Amnesty International, tany am-piandohan'ny Jolay, raha kely indrindra dia ankizy 66 no matin'ny hanoanana tao anatin'ny nofaritan'ilay fikambanana ho toy ny « fampiasàna tsy mitsahatra ny kere mba hanatontosàna fandripahana », na efa ahiana ho ambony kokoa aza ny antontanisan'ireo tena maty, vokatry ny fikororosian'ny rafitra ara-pahasalamana sy ny tsy fahampian'ny fanarahamaso amin'ny antsipirihany. 

Ny fahanginana, ny tsimatimanota ary ny fanjavonan'ny hatezerana

Ny zavanisy hoe niaiky ireo Israeliàna miaramila fa naharay baiko hitifitra olona matin-kanoanana nitady izay harapaka, na hoe mety nisy zavamahadomelina mampiankin-doha ny lafarinina nomena ho an'ireo fianakaviana very fanantenana, dia tokony ho lohateny vaventy teny amin'ireo fampahalalambaovao nanerana ny tany. Saingy tsy dia nisy taitra loatra tamin'ireny kisarisary henjan'ny heloka bevava an'ady sy heloka bevava atao amin'olombelona ireny, ary nisy kely (na tena tsy nisy mihitsy aza) hetsika iraisampirenena napetraka hanadihady na hitaky tamberin'andraikitra.

Io fihetsika am-pahanginana ataon'ny iraisampirenena io no porofo maneho ny halehiben'ny tsy firaharahàna ny fijalian'ireo Palestiniàna ao Gaza.  Raha mihamafy ny fahirano, mitohy milatsaka ny baomba (arahan'ireo tatitra vao haingana mampiseho fa ireo Israeliàna mpanamory, teny an-dàlany hiverina an-toby,  dia nandatsaka tao Gaza ireo baomba maro sisa tsy lanin-dry zareo tamin'ny fanafihana an'i Iran, ary nitatra ny kere, toa lasa miakatra ambony kokoa hatrany ny fetra avon'ny dona ara-môralin'izao tontolo izao.