Macky Sall, filoha teo aloha tao Senegaly (2012-2024) ; pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube an'ny United Nations Global Compact

Ao Afrika, marobe ireo filoha taloha no henjehin'ny fitsaràna any amin'ny firenen'izy ireny, saingy moa ve io dingana io hetsiky ny fahaiza-mitantana sa valifaty pôlitika?

Matetika no voatondro ho toy ny olana raikitampisaka ao Afrika ny faharatsiam-pitantanan-draharaha any amin'ny faratampon'ny Fitondràna. Ireo mpanohitra, mpisehatra avy amin'ny fiarahamonina sivily, mpanaramaso ny fiainana sôsialy sy toekarena afrikana dia tsy mitsahatra misarika ny saina hijery ny lisitra lavabe ahitàna ireo olana tsy nahitàm-bahaolana: faharatsiam-pitantanana, fanodinkodinam-bola, kolikoly, fanitsakitsahana zo maha-olona, sns… Mandritra ny fepotoana fiasàny dia mazàna no tsy azo kitikitihana ireo filoha amperinasa, saingy mitsahatra ny maha-tsimatimanota azy ireny vantany vao tapitra ny fepotoana fiasàny. Ho an'ny sasany araka izany dia mifanojo amin'ny fiandohan'ireo fanenjehana eny amin'ny fitsaràna miainga avy amin'ireo fitarainana voapetraka tao amin'ny firenen-dry zareo io vanimpotoana io.

Lahatsoratra iray an'ny Radio France Internationale (RFI) nivoaka tamin'ny 2021 no manao fandihadiana iray momba izay miandry ireo Afrikana marobe mpitondra fahiny very hasina taorian'ny fepotoana nitondràn'izy ireny. Hita anatin'io lisitra io ry Yahya Jammeh (filoha taloha tao Gambia, 1994-2017), ilay Liberiàna Charles Taylor (1997-2003), Omar el-Béchir (filoha taloha tao Sodàna, 1989-2019), Jacob Zuma (filoha taloha tao Afrika Atsimo, 2009-2018), Ahmed Abdallah Sambi tao Kômôro (2006-2011), Hissène Habré filoha taloha tao Tchad (1982-1990), Blaise Compaoré (filoha taloha tao Burkina-Faso, 1987-2014), Laurent Gbagbo (Côte d'Ivoire, 2000-2011), Mohamed Ould Abdel Aziz (filoha taloha tao Maoritania, 2009-2019), na ihany koa i Macky Sall (Senegaly, 2012-2024).

Ohatra vitsy vao haingana tany amina firenena roa –  Senegaly sy Maoritania – no maneho anaty tranga marobe ny fahasarotan'io dingana io, izay mipetraka mazàna eo anelanelan'ny fitsaràna sy ny valifaty pôlitika.

Ny sasany miala ary miatrika fitsaràna

Macky Sall dia filoha tao Senegaly, firenena iray nekena ho fakàna tàhaka raha resaka demaokrasia tao amin'ilay tanibe, nandritra ny fepotoana fiasàna indroa. Nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fireneny, niainan'i Macky ny fifandirana pôlitika nifanandrinany tamin'i Ousmane Sonko, filohan'ny antoko Patriotes du Sénégal pour le travail, l’éthique et la fraternité (PASTEF), mpanohitra azy voalohany no sady mpifaninana ho filohampirenena nandritra ny fifidianana tamin'ny 2024.

Ny fahalanian'i Bassirou Diomaye Faye, mpirotsaka avy amin'ny antoko PASTEF nisolo toerana an'i Sonko, ary filoha amin'izao fotoana izao ao Senegaly hatramin'ny Martsa 2024 no manamarika ny fiandohan'ny famaliana faty. Ny tarik'i Faye, izay Ousmane Sonko no mpitarika azy, lasa praiminisitra teo anelanelany teo, dia miampanga an'i Macky ho nanao famadihana tanindrazana manoloana ny Fanjakana senegaly, tamin'ny nampibaribariany trosa iray mitentina 7 lavitrisa dôlara izay toa nafenin'ny fitondran'i Macky teo anelanelan'ny 2019 sy 2024. Tao anaty lahatsoratra iray nivoaka tamin'ny Septambra 2024, France24 dia nitanisa vesatra marobe fanenjehana an'i Macky: fampiasàna vola tany amin'ny tsy izy, faharatsian'ny fitantanana ary “fanodinkodinana volam-bahoaka”, fanaovana fanambaràna diso momba ny hetra” sy ny trosam-panjakana ao amin'ny firenena tamin'ireo mpiara-miombona antoka iraisampirenena.

Taorian'ny nandaozany ny asa maha-filoha azy, nipetraka tany Maraoka aloha i Macky Sall. Nambara ho persona non grata (olona tsy iriana) i Macky noho ireo fangatahana maro ho fampodiana azy nataon'ny governemanta vaovao ao Dakar tamin'i Maraoka tamin'ny Martsa 2025 ao anatin'ilay fifanarahana fampodiana nifanaovan'ny firenena roa tonta, ka toa lasa nipetraka tany Côte d'Ivoire. Saingy mety hiatrika ny fanesorana ny sata tsimatimanota ananany izy, izay sambany teo amin'ny tantaran'ny demaokrasia senegaly, ary mety hiharan'ny fanenjehana eny amin'ny fitsaràna.

Toy izany no nitranga tamin'ilay raharaha tamin'ny Janoary 2025 nanjo an'i Mouhamadou Ngom, solombavambahoaka avy amin'i Macky; ary ny an'i Moustapha Diop sy Rtoa Salimata Diop, minisitra roa fahiny fony fitondrany izay nesorina tamin-dry zareo ny sata maha-tsimatimanota azy tamin'ny May 2025 noho ny raharaha fanodinkodinam-bola.

Tamin'ny fanindrahindràna ireo ohatra fanenjehana filoha taloha tany amin'ny firenena hafa, Hayati Fall, Senegaly iray monina ao Etazonia no manoratra ao amin'ny kaontiny X:

La France a jugé et condamné Sarkozy, Yaya Jammeh va être jugé pour ses crimes en Gambie, Abbré a été jugé et condamné avec l’aide de Macky Sall, mais Macky Sall et ses suiveurs croient qu’il vont revenir tranquille dans ce pays pour réclamer les suffrages des sénégalais.

— Hayati Fall (@hayatifall) December 18, 2024

Notsarain'i Frantsa sy nohelohiny i Sarkozy, hotsraina noho ny heloka vitany tao Gambia i Yaya Jammeh, niaraka tamin'ny fanohanan'i Macky Sall, notsaraina sy nohelohina i Abbré saingy mino i Macky Sall sy ireo mpanaraka azy fa hiverina am-pilaminana ao amin'ny firenena ry zareo haka ny vaton'ireo Senegaly.

— Hayati Fall (@hayatifall) 18 Desambra 2024

Vakio: Sénégal, un modèle démocratique à réinventer [fr.]

Ao Maoritania, vao avy nahita ny hoaviny any ambadiky ny karakara vy i Mohamed Ould Abdel Aziz, filoha nanomboka ny 2009 ka hatramin'ny 2019. Taorian'ny nitarihana fanonganam-panjakana indroa tamin'ny 2005 sy 2008, lany ho filohampirenena izy tamin'ny 2009, dia mbola lany indray tamin'ny 2014.

Voatery tsy mainty mamerina ny fahefana rehefa tapitra ny fepotoana roa, napetrany haka ny fitondrana i Mohamed Ould Ghazouani, tànan-kavanany tao anatin'ny fitondràna. Saingy vao tafakatra ho eo amin'ny toerana maha-filoha izy ity farany dia nanomboka hetsika nanohitra ilay teo alohany mba hanaovana fanadihadiana momba ny fitantanany ny fanjakana. Tamin'ny 2020, nisy ireo fiampangana resaka kolikoly natao tamin'ny enina tamin'ireo minisitra tao aminy, izay eo ambany fanarahamason'ny fitsaràna. Ny Martsa 2021, Ould Abdel Aziz dia nampangaina ho namory vola, nanao kolikoly, nanangona harena tamin'ny tsy ara-dalàna, ary nanao heloka bevava ara-toekarena. Taorian'ny ady teny amin'ny fitsaràna nifanaovan'ireo mpisolovava azy sy ny rafi-pitsaràna maoritaniàna, ny Desambra 2023 izy dia voampaga hifonja dimy taona, sazy mihatra, noho ireo raharaha voatanisa, ary hatramin'ny fanagiazana ny fananany sy ny fanesorana ny zo sivika ananany.

Tamin'ny Desambra 2023, niampanga fisiana fitsaràna ara-pôlitika ary nanao fampakarana ho fandravàna didy ireo mpisolovava an'i Ould Abdel Aziz. Tamin'ny Febroary 2025, ny fanapahana farany navoakan'ny fampanoavana dia nitaky 20 taona an-tranomaizina. Io sazy io izay ny niafaràny dia nahena ihany tamin'ny 14 May 2025: araka izany, voaheloka higadra 15 taona an-tranomazina, sazy mihatra, ilay filoha teo aloha.

Vakio koa: Mauritanie, d’un pays instable à un pays pacifique [fr.]

Mankany amin'ny fiafaràn'ny fepotoana fitondrana tsy misy fetra ve?

Marobe ireo Afrikana mpanao pôlitika no mirona mankany amin'ny fanalavàna tsy hisy fetra ny fepotoana fitondran'izy ireo ny fireneny, amin'ny fametrahany ny tenany eo imason'ny rehetra ho toy ny mpitarika tsy misy mahasolo. Tamin'ny May 2025, Deutsche Welle (DW) dia namoaka lahatsoratra iray nitondra ny lohateny hoe “Pourquoi les dirigeants africains s’accrochent au pouvoir” (Nahoana no mamikotra eo amin'ny fitondràna ireo Afrikana mpitondra),  ka tao anatin'izany no nananganany ny lisitr'ireo filoha afrikana marobe izay indraindray nitondra am-polo taona maro: Teodoro Obiang Nguema (45 taona nitondràna an'i Ginea Ekoatôrialy); Paul Biya, (42 taona nitondràna an'i Kamerona); Denis Sassou-Nguesso (27 taona teo amin'ny fitondràna); Paul Kagame (25 taona teo amin'ny fitondràna); Faure Gnassingbé (20 taona teo amin'ny fitondràna), ary Alassane Ouattara (14 taona nitondràna an'i Côte d'Ivoire). Ito farany, na mbola tsy nanambàra ny faniriany indray hitady fepotoana fitondràna faninefany aza, dia mitoetra ho mpifaninana manana ny lanjany amin'ny fifidianana filohampirenena hatao ao Côte d'Ivoire. Ny taona 2025, ireo filoham-panjakana voatanisa ireo dia samy mbola eo amin'ny toerany avokoa.

Ity fironana manan-tantara hamikitra amin'ny fahefana amin'ny fomba rehetra ity, na hanitsakitsahana ny lalàm-panorenana aza, dia toa toherin'ireo fiarahamonina afrikana izay mandà hanome fitokisana an-jambany an'ireo mpitarika nofidiany satria ny rafi-pitantanana ankehitriny dia tsy ahitàna soritra ny famaliana ny hetahetam-bahoaka no sady mampametra-panontaniana momba ny maha-azo itokiana ireo fenitra demaokratika.