Ahoana izany any Fryslân, Holandy, henika fiteny Frisian ny toerana rehetra amin'ny fiainana andavanandro, eny fa na dia amin'ny aterineto aza

 

Sary nalain'i Willem van Valkenburg ary nampiasana lisansa CC BY 2.0.

Fanamarihan'ny mpamoaka lahatsoratra: Manomboka ny 20-26 Aprily 2022, dia hampiantrano ny kaonty Twitter ifandimbiasana @EuroDigitalLang i Mirjam Vellinga, izay mitrandraka ny fomba ampiasana ny teknolojia hamelomana indray ireo fiteny Eoropeana vitsy an'isa na fitenim-paritra. Vakio bebe kokoa momba ny fanentanana ato.

Nanomboka tamin'ny taona 1928, fikambanana tsara laza amin’ny iraka hampiroborobo ny teny sy ny kolontsaina Frisian amin'ny karazana habaka rehetra ao amin'ny faritany Holandey Fryslân ny Afûk. Mbola mahita masoandro eo amin'ny fiainana andavanandro ilay fiteny, ary, araka ny filazan'ny Afûk, saika ny mponina miisa 642.000 ao amin'ny faritany no mahay io fiteny io. Araka ny tranonkalan'ny Afûk, “midika izany fa hifanena amin'ny [teny] Frisian ianao ary hampiasa izany na aiza na aiza ao amin'ny faritany: any amin'ny mpanao mofo, any amin'ny fivarotan-dehibe, any amin'ny trano famakiam-boky, any amin'ny dokotera, any am-pianarana, ao amin'ny klioban'ny mpilalao karatra, any amin'ny toerana fanaovana fanatanjahan-tena. amin’ny soratra famantarana ny tanàna sy ny vohitra, amin’ny fampitam-baovao, amin’ny teatira sy any am-piasana.”

Mandray anjara ny Afûk amin’ny fanomezana fampianarana fiteny ho an'ny olon-dehibe, ny famoahana boky sy gazetiboky elektronika, ny famoronana fampiasa, ary ny fanomezana torohevitra ho an'ny orinasa sy fikambanana amin'ny famoronana politika handrisihana ny fampiasana ny fiteny

Sary nomen'i Mirjam Vellinga ary nahazoana alàlana

Fantatr'i Mirjam Vellinga, izay notezain'ny ray aman-dreny samy mpiteny Frisian, tsara ny fikambanana. Rehefa niala tao Fryslân ka nianatra tao amin'ny Oniversiten’i Groningen ihany izy no niha-nahiratra amin'ny maha-tsy manam-paharoa ity fiteny ity sy “ireo kasinga ara-piarahamonina, ara-tsaina ary ara-politika mifandrohy amin'ny fitenenana vitsy mpampiasa.” Vetivety dia nivadika tamin'ny fianarana teny anglisy ho amin'ny fianarana fiteny Frisian izy, ary fotoana fohy taorian'ny nahazoany diplaoma izy no nanomboka niasa tao amin'ny Afûk, izay nijanonany nandritra ny roapolo taona. Amin'izao fotoana izao izy, mitana ny toeran'ny mpitarika ny tetikasa ao amin'ny tetikasa iraisam-pirenena.

Niresadresaka tamin'i Miriam tamin'ny alàlan'ny mailaka ny Rising Voices.

Rising Voices (RV): Manao ahoana izao ny satan'ny fiteninao na an-jotra na ivelan-jotra?

Mirjam Vellinga (MV): At the moment a little more than half of the population in Fryslân speaks Frisian as their first language and around 75 percent of the population speaks Frisian on a daily basis. Almost all of the province’s approximately 650,000 inhabitants can understand the language: about 95 percent. This means that you’ll come across Frisian everywhere in everyday life.

Half of all Frisians are able to read Frisian easily. However, a small proportion of Frisians have a good written command of their language. This number has steadily increased in recent years. This is due to education and the increasing use of social media in Frisian. There are concerns about the language transfer from parents to their children. That is slowly decreasing and one of the most important factors to keep a language alive.

The online state is on an intermediate level so to speak. On the one hand, several applications have been developed. On the other hand, it are usually not the big tech companies that automatically develop their applications in Frisian.

The following applications are now available:

  • Google Translate through community development
  • Facebook in Frisian through community development
  • Gboard and Swiftkey as automatic text predictors
  • Frisian as a language in Microsoft Office with built-in spelling and grammatical corrector on Windows operating systems (however, this has to be downloaded separately, and is not automatically integrated in updates and when people buy Microsoft Office software).
  • Navigation in Frisian through Waze
  • Online Frisian-Dutch dictionaries and translation tools

Mirjam Vellinga (MV): Amin'izao fotoana izao, maherin'ny antsasaky ny mponina ao Fryslân no miteny Frisian ary manodidina ny 75 isanjaton'ny mponina no miteny Frisian amin’ny fiainana andavan'andro. Saika ny mponina manodidina ny 650.000 eo ho eo no mahazo ilay fiteny: manodidina ny 95 isanjato izany. Midika izany fa hifanojo amin’ny teny Frisian ianao na aiza na aiza amin'ny fiainana andavanandro.

Mahay mamaky teny Frisian avokoa ny antsasaky ny Frisian. Na izany aza, olona vitsivitsy ihany amin'ny Frisians no mahay manoratra tsara ny fiteniny. Nitombo hatrany io isa io tato anatin'ny taona vitsivitsy. Noho ny fanabeazana sy ny fitomboan'ny fampiasana ny tambajotra sosialy amin'ny fiteny Frisian no nahatonga izany. Misy ny olana amin’ny fampitan'ny ray aman-dreny ny fiteny amin'ny zanany. Mihena tsikelikely izany ary iray amin'ireo antony lehibe indrindra hitazonana ny fiteny iray ho velona.

Eo amin'ny ambaratonga antonony raha azo lazaina ny fahitana izany an-jotra. Amin'ny lafiny iray, maro ny fampiasa novolavolaina. Etsy ankilany, tsy ireo orinasa lehibe amin’ny teknolojia no mamolavola amin’ny fomba mandehahoazy ny fampiasa amin'ny Frisian matetika.

Efa misy ireto fampiasa manaraka ireto:

  • Google Translate amin'ny alàlan'ny fampandrosoana ny vondrom-piarahamonina
  • Facebook amin'ny teny Frisian amin'ny alàlan'ny fampandrosoana ny vondrom-piarahamonina
  • Gboard sy Swiftkey ho mpaminavina lahatsoratra mandehahoazy
  • Frisian ho fiteny ao amin'ny Microsoft Office ahitana fanitsiana tsipelina sy fitsipi-pitenenana ao amin'ny rafitra miasa an'ny Windows (na izany aza, tsy maintsy alaina misaraka ireo, ary tsy miditra hoazy amin'ny fanavaozana na rehefa mividy rindrambaiko Microsoft Office ny olona).
  • Fitety amin'ny teny Frisian amin'ny alàlan'ny Waze
  • Rakibolana an-tserasera Frisian-Holandey sy fitaovana fandikan-teny

RV: Inona no antony manosika anao manao izay hahitana ny fiteninao ao amin'ny habaka ankihy?

MV: It is very important for a language to be present in the daily life of people. Maybe even more so for a minority/small/minoritized language. You should be able to use your language anytime, everywhere. For a majority/dominant language, that is a given; for a smaller language you always have to fight for your space and compete against the power of the bigger language. Your language has to be present at those places where your (potential) speakers are. And since we are all present in the digital world, your language should definitely be present there as well.

MV: Tena zava-dehibe tokoa ny fisian'ny fiteny iray eo amin'ny fiainana andavanandron'ny olona. Mety mihoatra noho izany aza ho an'ny fiteny vitsy mpampiasa/an'ny vitsy an'isa. Tokony ho afaka mampiasa ny fiteninao ianao amin'ny fotoana rehetra, na aiza na aiza. Mazava hoazy izany ho an'ny fiteny maro mpampiasa/manjakazaka; tsy maintsy miady hatrany ianao ho an'ny habaky ny fiteny vitsy mpampiasa kokoa ary mifaninana amin'ny herin'ny fiteny lehibe kokoa. Mila hita amin’ireo toerana ireo ny fiteninao izay ahitana ireo mpampiasa (betsaka) ny fiteninao. Ary satria eo amin'ny tontolo ankihy isika rehetra dia tokony ho eo ihany koa ny fiteninao.

RV: Lazalazao ny sasany amin'ireo olana manakana ny fiteninao tsy ho azo ampiasaina feno anjotra.

MV: For the big tech companies investing in smaller languages is economically not very interesting. That means you always have to ask and lobby for it and that it takes a lot of time for your language to be included. Most of the speakers by that time are used to using the dominant language for that specific application and it is very hard to win them back. It always takes extra effort and money to get your language included. We are particularly interested in technology that is applied in the home as the home domain is still very strong when it concerns the use of Frisian. Through technology other languages are however introduced in the home, think of smart home appliances, social care robots, etc., which threatens the natural space that our language has in the home. Children are especially sensitive to this and will therefore attach less value to their own language.

MV: Tsy dia mahaliana loatra ho an'ireo orinasan’ny teknolojia lehibe ny fampiasana vola amin'ny fiteny vitsy mpampiasa raha resaka ara-bola. Midika izany fa tsy maintsy mila mangataka sy manery azy ireo hatrany ianao ary mila fotoana lava vao tafiditra ny fiteninao. Efa zatra nampiasa ny fiteny mibahan-toerana ho an'io fampiasa manokana io ny ankamaroan'ny mpampiasa ilay fiteny tamin'izany fotoana izany ary tena sarotra vao mety ho azo ry zareo. Mitaky ezaka sy vola fanampiny hatrany ny fampidirana ny fiteninao. Mahaliana anay manokana ny teknolojia ampiharina any an-tokantrano (an-tanindrazana) satria ny vala (an-tanindrazana) no tena matanjaka raha mikasika ny fampiasana ny fiteny Frisian. Miditra any an-tokantrano anefa ny fiteny hafa amin'ny alalan'ny teknolojia, toa ireo fitaovana fampiasa an-tokantrano, ny raboto mikarakara asa sosialy, sns., izay manohintohina ny toerana voajanahary ananan'ny fitenintsika ao an-tokantrano. Mora andairan'izany indrindra ny ankizy ary noho izany dia lasa tsy manome lanja ny fiteniny manokana.

RV: Araka ny hevitrao, inona no dingana mivaingana  azo atao hanentanana ny tanora hanomboka hianatra ny fiteniny na hampiasa ny fiteniny hatrany?

MV: At the moment we are focusing both on language learning and language awareness and assertiveness in schools (primary, secondary and vocational education). It is important that younger people learn the language and are able to speak, read and write it, but it is also important that they feel comfortable using it, understand more about their language behavior and language use and the mechanisms behind that. Peer to peer conversations about their language use and specific assignments at school that focus on working with the language in a practical way (thinking about how Frisian can become more visible in the company where they do their internship for instance) work very well in our experience.

In order to make it easier for young people to use the language digitally, we have developed several translation tools and there are other tools available as well, like Gboard and Swiftkey. Not everyone knows that they are there, so we are also focusing on promoting those tools in an attractive way (short clips, distributed on several social media platforms).

For the next generations to use the language it is essential to educate young parents about the value of the minority language and how to raise children multilingual in different situations. In Fryslân there is a magazine and an online platform to inform young parents about this and they receive a special language gift (Taalkado) when they register the birth of their child with the local government.

MV: Amin'izao fotoana izao, samy hifantohanay na ny fianarana ny fiteny na ny fanentanana ho an’ny fiteny sy ny fanamafisana izany any an-tsekoly (fanabeazana fototra, sekoly ambaratonga faharoa ary ny sekoly fianarana asa). Zava-dehibe ny fianaran'ny tanora ny fiteny sy ny fahaizany miteny, mamaky ary manoratra izany, fa zava-dehibe ihany koa ny fahazoany aina amin'ny fampiasana izany, ny fahatakarany bebe kokoa ny toetra sy ny fampiasana ny fiteny ary ny rafitra ao ambadik'izany. Ny resadresaka ifampizarana amin'ny namana momba ny fampiasana ny fiteniny sy ny andraikitra manokana any am-pianarana izay mifantoka amin'ny fanaovana sahanasa amin'ny fiteny amin'ny fomba azo ampiharina (saino ohatra ny fomba mety ahatonga ny Frisian ho hita kokoa any amin'ny orinasa izay anazaran-dry zareo mianatra asa) dia mety tsara amin'ny andrana ataonay.

Mba hanamorana ny fampiasana ny fiteny amin'ny sehatra ankihy=nomerika ho an’ny tanora dia namolavola fitaovana fandikan-teny maromaro izahay ary misy fitaovana hafa azo alaina ihany koa, toy ny Gboard sy Swiftkey. Tsy ny rehetra no mahafantatra ny fisian’izy ireo, ka ifantohanay koa noho izany ny fampiroboroboana ireo fitaovana ireo amin'ny fomba mahasarika (rakitsary fohy, zaraina amin'ny sehatry ny tambajotra sosialy maromaro).

Mba hahafahan'ny taranaka manaraka mampiasa io fiteny io dia ilaina ny manabe ny ray aman-dreny tanora momba ny lanjan'ny fiteny vitsy mpampiasa sy ny fomba fitaizana ny ankizy amin'ny fiteny maro samihafa amin'ny toe-javatra samihafa. Ao Fryslân, misy gazetiboky sy sehatra an-jotra hampahafantarana ireo ray aman-dreny tanora momba izany ary mahazo fanomezana manokana amin'ny fiteny (Taalkado) izy ireo rehefa manoratra ny daty nahaterahan'ny zanany any amin'ny governemanta eo an-toerana.

Atombohy ny resaka

Mpanoratra, azafady hiditra »

Torolalana

  • Miandry fanekena ny hevitra rehetra. Aza alefa in-droa ny hevitra.
  • iangaviana ianao haneho fifanajàna amin'ny hevitra rehetra. Tsy ekena ny hevitra feno fankahalàna, vetaveta, mamely olona manokana.