Akatòny

Fitia Tsy Mba Hetra Hampijoro Tsara Hatrany Ny Global Voices

Mila fanohanana avy amin'ny namana sy ny mpamaky toa anao ny fikambananay hitoerany ho mahaleotena, maimaim-poana, ary hahazaka miasa maharitra!

Manomeza anio

Tafatafa miaraka amin'i Aleksandra Lun, teratany Poloney lasa mpanoratra malaza amin'ny teny Espaniola

Fonon'ny bokin'i Aleksandra Lun “Los palimpsestos” tamin'ny Espaniôla ôrizinaly. Saripikan'i Filip Noubel, nahazoana alalana.

Mihabetsaka amin'izao taonjato faha-21 izao ireo Mpanoratra Exôfônika - izany hoe, mpanoratra amin'ny fiteny izay tsy tenin-dreniny – satria miditra sehatra manerantany ny fifindramonina ary mikoriana amin'ny zotra isan-karazany. Zava-dehibe ny manao fanavahana eo amin'ireo mpanoratra izay lehibe teo amin'ny tontolon'ny fiteny maro, toa ilay voatonona matetika, Vladimir Nabokov, sy ireo mpanoratra izay nianatra fiteny iray rehefa olon-dehibe ary nanapa-kevitra hanoratra amin'ny teny vahiny mandra-pahafatin'izy ireo. Iray amin'ireo ohatra ankehitriny momba ity tranga farany ity i Jhumpa Lahiri, Bengaley-Amerikana mpanoratra amin'ny teny Anglisy izay manoratra amin'ny teny Italianina amin'izao fotoana izao.

Ohatra iray hafa i Aleksandra Lun, mpiteny Poloney ary mpandika teny matihanina nanapa-kevitra indray andro hanoratra tantara foronina amin'ny teny Espaniôla, fiteny iray voafehiny tsara rehefa feno 19 taona izy. Taratry ny fifangaroan'ny fiteny ny tantarany: Azo jerena amin'ny teny Anglisy ankehitriny ny “The Palimpsests,” nivoaka tamin'ny taona 2015, izay mitantara ny fiainan'i Czeslaw Przęśnicki, mpanoratra Poloney nifindra nankany Antarctika izay nianarany ny fiteny [tsy tena misy] teo an-toerana ary nanoratra tantara tamin'izany fiteny izany.

Aleksandra Lun. Saripikan'i Mirna Pavlović. Nahazoana alàlana. Aleksandra Lun. Photo by Mirna Pavlović. Used with permission.

Niresaka tamin'i Lun momba ny zavatra mandrisika ny mpanoratra hanaraka fiteny vahiny tany am-boalohany aho, sy ny dikan'izany hoe mpanoratra malaza ivelan'ny kolontsaina niaviany.


Filip Noubel: Teraka tamin'ny fiteny Poloney ianao, nianatra teny Espaniola teo amin'ny faha-19 taona raha niasa tao amin'ny casino iray mba hamatsiana vola ny fianaranao tany Espaina, ary ankehitriny ianao dia mpanoratra malaza sady mpandika teny. Ahoana no nahatonga an'io fikisahana amin'ny fiteny io?

Aleksandra Lun: If we think about the Czech proverb that says that we live a different life in every language we know, I have had several lives, as I am sure many of Global Voices’ readers have had too. According to my calculations, I could be now 136 years old, which is frustrating since I don’t seem to be receiving any retirement benefits! The way I see it, there has been no linguistic shift, only the fact that in one of my lives I am a writer.
We can see languages as multiverses, a concept from a theoretical framework in physics called string theory. Like a multiverse, each language describes a different story, a story that happens simultaneously to all other stories. Writers are just the people who put those stories down.

Aleksandra Lun: Raha mieritreritra ohabolana Czech izay milaza fa miaina fiainana samy hafa amin'ny fiteny rehetra fantatsika isika, dia nanana fiainana maromaro aho, satria azoko antoka fa nanana izany koa ireo mpamaky ny Global Voices. Araka ny kajikajy nataoko, dia mety ho 136 taona aho izao, izay mahakivy satria toa tsy mahazo tombontsoa fisotroan-dronono aho! Ny fahitako azy, dia tsy mbola nisy fiovam-piteny, noho ny zava-misy tokana fa mpanoratra aho amin'ny iray amin'ny fiainako.

Azontsika jerena ho toy ny mpampita hafatra ny fiteny, hevitra iray avy amin'ny rafitra teorika amin'ny fizika antsoina hoe teorian'ny tady (kofehy). Toy ny mpampita hafatra, mamaritra tantara samy hafa ny fiteny tsirairay, tantara izay miaraka mitranga amin'ny tantara hafa rehetra. Olona mametraka ireo tantara ireo fotsiny ny mpanoratra..

FN: Manoratra amin'ny teny poloney koa ve ianao? Maro ny mpanoratra fiteny roa na exôfônika matetika milaza fa ny fanoratana amin'ny fiteny iray vahiny tany am-boalohany dia miteraka elanelana izay manampy azy ireo hanambara zavatra izay mety ho sarotra amin'ny fitenin-drazany. Manaiky an'izany ve ianao?

AL: For “The Palimpsests,” I researched into cases of authors who changed languages: illustrious immigrants like Samuel Beckett, Ágota Kristóf, Joseph Conrad, Vladimir Nabokov, Emil Cioran and others. I didn’t find any common denominator since they all had their own reasons not to write in their mother tongue. Some took a time-specific decision to change, others did it naturally. Some switched languages for personal reasons, others for commercial ones. Joseph Conrad used to say that he didn’t choose English at all – it was English that chose him. He also said that English was the only language he could have ever written in, while Ágota Kristóf claimed she would have written in any language. There is a variety of choices and motivations, and they are all legitimate.

I cannot say that I don’t write in Polish since in my translations I write in Polish all the time. But my muses talk to me in Spanish, so translating their voice into Polish would just be double work. Regarding the distance that writing in another language is supposed to create, I think it all depends on the relationship you have with it. To me, Spanish is the most natural choice. Using it is no stranger than brushing my teeth – I might not receive retirement benefits, but I am proud to conserve my own dentition.

AL: Ho an'ny “The Palimpsests,” nanadihady tranga momba ireo mpanoratra izay nanova fiteny aho: mpifindra monina malaza toa an'i Samuel Beckett, Ágota Kristóf, Joseph Conrad, Vladimir Nabokov, Emil Cioran sy ny hafa. Tsy nahita anona iombonana aho satria samy manana ny antony tsy nanoratany tamin'ny fitenin-dreniny izy rehetra. Ny sasany nandray fanapahan-kevitra manokana hanova, ny hafa kosa nanao izany tamin'ny fomba voajanahary. Ny sasany nivadika fiteny noho ny antony manokana, ny hafa ho an'ny varotra. Nilaza taloha i Joseph Conrad fa tsy nisafidy ny teny Anglisy mihitsy izy – fa ny teny Anglisy no nisafidy azy. Nilaza koa izy fa ny teny Anglisy ihany no fiteny hany hainy nosoratana, raha nilaza indray i Ágota Kristóf fa ho nanoratra tamin'ny fiteny rehetra izy. Misy isan-karazany ny safidy sy ny fanentanana, ary ara-drariny daholo izany.

Tsy afaka milaza aho fa tsy manoratra amin'ny teny Poloney satria manoratra amin'ny teny Poloney foana aho amin'ny dikanteniko. Saingy miresaka amiko amin'ny teny Espaniola ny fandaharan-teniko (muse), ka asa roa ny fandikana ny feon'izy ireo amin'ny teny Poloney. Momba ny halavirana voalaza fa ateraky ny fanoratana amin'ny fiteny hafa, heveriko fa miankina amin'ny fifandraisanao aminy izany rehetra izany. Amiko, ny espaniola no safidy voajanahary indrindra. Tsy hafahafa mihitsy toy ny miborosy nify ny mampiasa azy – mety tsy mahazo tombontsoa fisotroan-dronono aho, saingy mirehareha amin'ny fiarovana ny nifiko manokana.

Fonon'ny boky  The Palimpsests amin'ny teny Anglisy. Sary avy amin'i Aleksandra Lun, nahazoana alalana. 

FN: Miasa toy ny mpandika teny matihanina koa ianao. Ahoana no famolavolan'izany ny fifandraisanao amin'ny fiteny maro?

AL: A translator’s work reminds that of doctor Frankenstein’s, since you kill a text in one language and resuscitate it in another. You cut your victim in pieces, put them back together, and wish that they leave your clinic looking better than the patient of Frankenstein. In the process you lose some peace of mind and a lot of preconceived notions about your own language. It is a happy loss since it takes you out of the story of one specific culture and opens you up to a much bigger, common story.

Now you understand what happens under the skin and you start seeing languages beyond the superficial layer of vocabulary and its pronunciation. You see the organs and the connections between them, aka syntax, and you understand that they are just one of many options. And you start asking yourself questions. Why do some languages use definite and indefinite articles? At some point there had to be a powerful and mysterious need to divide reality into “things we know something about” and “things we know nothing about”. As someone who comes from Slavic languages, where we only see “things,” I find it fascinating that we grow up in such different realities.

AL: Ny asan'ny mpandika teny dia mampatsiahy ny dokotera Frankenstein, satria mamono andinin-teny amin'ny fiteny iray ianao ary mamelona azy indray amin'ny fiteny hafa. Nopotipotehinao ny lasibatra, ary nanambatra azy ireo indray, ary manantena fa handao ny toeram-pitsaboanao ao anatin'ny fahasalamana tsara izy tsy toy ny mararin'i Frankenstein. Ao anatin'izany, dia very fiadanan-tsaina sy hevitra maro momba ny fiteninao manokana ianao. Faharesena mahasambatra izany satria manala aminao ny tantaran'ny kolontsaina iray manokana ary manokatra tantara lehibe kokoa sy mahazatra kokoa ho anao.

Fantatrao ankehitriny ny zava-mitranga eo ambanin'ny hoditra ary manomboka mahita fiteny mihoatra ny haavon'ny voambolana sy ny fanononana azy ianao. Hitanao ireo singa sy ny fifandraisana eo amin'izy ireo, na ny rafitry ny fehezanteny, ary azonao tsara fa iray amin'ireo safidy marobe ihany ireo. Ary manomboka manontany ny tenanao ianao hoe. Nahoana ny fiteny sasany no mampiasa mpamaritoetra voafaritra sy tsy voafetra? Amin'ny fotoana iray dia tsy maintsy lasa filàna mahery vaika sy feno misitery izany mba hizarana ny zava-misy amin'ny “zavatra fantatsika” ary “ny zavatra tsy misy na inona na inona haintsika momba azy”. Amin'ny maha olona iray avy amin'ny fiteny Slavika, izay ahitanay “zavatra” ihany, dia mahaliana ahy fa lehibe tamin'ny zava-misy samihafa toy izany isika.

FN: Raha ny fahitanao azy dia inona no dikan'ny hoe “mahafehy” na “tompon'ny” fiteny iray?

AL: In Europe or the US we seem to be obsessed with “speaking” a language, the ultimate ownership as opposed to thinking, dreaming or writing in it. Beyond this narrative, which is an effect of the Western world’s dictatorship of extroversion, a language is simply a world that you choose to live in. If you live in that world, you own its language.

AL: Any Eoropa na Etazonia dia toa mifantoka be loatra amin'ny “fitenenana” fiteny iray isika, ilay fananana farany indrindra raha oharina amin'ny fieritreretana, fanofisana na fanoratana izany. Ankoatra io fitantarana io, izay vokatry ny didy jadon'ny fanapariahan'ny tontolo tandrefana, ny fiteny iray dia tontolo iray nofidinao hivelomana fotsiny. Raha miaina izany tontolo izany ianao, dia “mahafehy” ny fiteniny.

FN: Tena mahafinaritra ny bokinao, saingy mifantoka amin'ny lohahevitra saro-pady ihany koa ianao: ny mari-panondroana, ny fanilihana, ny fifindra-monina, ny sesitany ary ny faniriana hiaty. Ahoana no ifandraisan'ny fiteny amin'ireo lohahevitra ireo?

AL: Humour is an effective narrative tool since it brings things back to proportions. When you are an immigrant the last thing that is expected from you is to be funny. If you enter another culture, you are expected to behave as if you were invited to a formal dinner at your auntie’s: sit properly, eat up what you are served, be silent and smile a lot. If you have any interest in culture, you can listen to what the auntie’s intellectual friends have to say, maybe take notes and later try to translate them for your less fortunate friends, the ones that have not been invited. What nobody expects you to do is to arrive at your auntie’s disguised as SpongeBob, sit whenever you please, eat noisily your own vegetarian burger and start telling intellectual jokes.

Equality is difficult to achieve without humour because humour itself is a form of equality.

AL: Fitaovana fitantarana mahomby ny vazivazy satria mamerina ny refy. Rehefa mpifindra monina ianao, ny zavatra farany izay antenaina aminao dia ny mampihomehy. Raha miditra amin'ny kolontsaina hafa ianao, dia tokony hanana fihetsika toy ny hoe nasaina amin'ny fiaraha-misakafo ara-pomba ofisialy any amin'ny nenitoanao: mipetraka tsara, mihinana izay sakafo aroso anao, mangina sy mitsiky betsaka. Raha manana fahalianana amin'ny kolontsaina ianao dia afaka mihaino izay lazain'ny namana manam-pahaizana ao amin'ny nenitoanao, angamba mandray an-tsoratra ary avy eo miezaka mandika azy ireo ho an'ireo namanao sahirana, ireo izay tsy nasaina. Ny tsy andrasan'ny olona ho ataonao dia ny hahatongavanao any amin'ny nenitoanao ary miova ho Bob l'éponge ianao, mipetraka isaky ny te-hipetraka, mihinana mitsamitsamina ny burger tsy misy hena ary manomboka milaza vazivazy mampisaina.

Sarotra tanterahina ny fitoviana raha tsy misy vazivazy satria endriky ny fitoviana ny vazivazy.

FN: Nadika tamin'ny teny anglisy sy frantsay ny bokinao voalohany, ary eo an-dalana ny fandikana amin'ny teny holandey. Ahoana no tianao hamaritana izany? Amin'ny maha mpanoratra poloney? Mpanoratra Espaniola, satria ho adika amin'ny teny Espaniola ihany koa ny andiany faharoa ho avy? Na mpanoratra fotsiny ve?

AL: I can be described as Jack the Ripper, if that satisfies the person describing me! I know that I will always be classified as belonging to this or that other culture, but it doesn’t mean that I need to identify with a label. In our impermanent world, nationality can seem a solid and objective category, but it is one of the least objective ones. It only describes one of your external characteristics from a historical perspective. Your passport says nothing about who you are now.

The concept of national literature is itself an extravagant one. No other art field has been divided into these categories – we don’t hear that much about “Lithuanian rock bands” or “Nigerian photographers”, do we? There is a logistic reason behind a division into nationalities, since a book is coded in a language and needs to be translated to reach audiences that don’t understand it. But once it is re-coded, the human experience it contains doesn’t differ from the one in a book published across the border. A passport itself is not a very interesting read, even if the airport queue is very long. I strongly recommend reading shampoo labels in the shower instead.

AL: Azo lazaina ho Jack the Ripper aho, raha manome fahafaham-po ilay olona mamaritra ahy izany! Fantatro fa ho sokajiana ho anisan'ity na izany kolontsaina hafa izany aho, saingy tsy midika izany fa mila fantarina amin'ny marika iray aho. Ao anatin'ny tontolo tsy maharitra ianantsika, dia mety ho sokajy matanjaka sy tsy mitanila ny zom-pirenena, saingy iray amin'ireo tanjona kely indrindra izy io. Mamaritra ny iray amin'ireo toetranao ivelany amin'ny fomba fijery ara-tantara fotsiny. Tsy milaza na inona na inona momba anao ankehitriny ny pasipaoronao.

Hafahafa amin'ny tenany manokana ny hevitra literatiora nasionaly. Tsy misy sehatra ara-javakanto hafa nizara ho an'ireo sokajy ireo – tsy henontsika loatra ny momba ny “tarika rock Lithoaniana” na “mpaka sary Nizeriana”, sa ahoana? Misy antony marim-pototra ao ambadiky ny fizarazarana amin'ny zom-pirenena, satria voaaro amin'ny fiteny ny boky ary mila adika mba hahatongavan'izany any amin'ireo mpihaino tsy mahazo izany. Saingy rehefa voaaro indray izy, ny zavatra niainan'ny olombelona ao anatiny dia mitovy amin'ny boky navoaka mihoatra sisin-tany. Tsy dia mahaliana loatra ny mamaky pasipaoro, na dia lava be aza ny filaharana eo amin'ny seranam-piaramanidina. Manoro hevitra mafy aho mba hamaky ireo marika shampooing ao amin'ny efitra fidiovana.

Atombohy ny resaka

Mpanoratra, azafady hiditra »

Torolalana

  • Miandry fanekena ny hevitra rehetra. Aza alefa in-droa ny hevitra.
  • iangaviana ianao haneho fifanajàna amin'ny hevitra rehetra. Tsy ekena ny hevitra feno fankahalàna, vetaveta, mamely olona manokana.